حل تشریحی سوالات سؤالات امتحان نهایی درس علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم خرداد 1400 - امتحان نهایی دوازدهم خرداد 1400 (انسانی)

واژۀ مناسب را از داخل کمانک انتخاب کنید. (0/5)

الف) اوّلین کسی که در ایران به نوشتن نمایشنامۀ فارسی پرداخت، (میرزا آقا تبریزی - میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل) بوده است.

ب) اوّلین رمان اجتماعی را، «مرتضی مشفق کاظمی» در سال 1301 با نام (شمس و طغرا - تهران مخوف) منتشر کرد.

کدام‌یک از جملات زیر، درست است؟ (0/25)

الف) شاعران جریان «سمبولیسم اجتماعی» یا «شعر نو حماسی» بیشتر به مسائل سیاسی، اجتماعی، مشکلات و آرمان‌‌های مردم توجّه دارند.

ب) «سید محمّدعلی جمال‌زاده» را با مجموعۀ داستان«تلخ و شیرین» آغازگر داستان‌نویسی فارسی به شیوۀ نوین می‌دانند.

نثر پرشتاب و بریده بریدۀ ............ را با عنوان «نثر تلگرافی» یاد می‌کنند. (0/25)

 الف) اسماعیل فصیح

ب) جلال آل‌احمد

ج) محمود دولت‌آبادی

د) هوشنگ گلشیری

یک اثر از «مهدی اخوان ثالث» نام ببرید. (0/25)

کدام‌یک از موارد ستون «ب» به جملات ستون «الف» مربوط است. (یک مورد در ستون «ب» اضافی است.) (0/5)

در متن زیر، یک واژۀ نادرست به‌کار رفته است، درست آن را بنویسید. (0/25)

«عرصۀ هنر «عارف قزوینی» تصنیف‌ها و ترانه‌های میهنی‌ای بود که در برانگیختن مردم و آزادی‌خواهی نقش بسیار مؤثری داشت. او مضامین طنز و ستیز با نادانی را با آوازی زیبا و پرشور می‌خواند.»

در بیت زیر از «ملک الشّعرای بهار»، کاربرد واژۀ مشخّص شده، جزءِ کدام سطح از سبک شعر در «دورۀ بازگشت و بیداری» است؟ (0/5)

«بشکن در دوزخ و برون ریز

بــادافــره کفــر کــافــری چنـد»

در جا‌های خالی، کلمات مناسب بنویسید. (0/5)

الف) اندیشۀ حاکم بر داستان‌های دهۀ اوّل پس از پیروزی انقلاب، ابتدا سیاسی و در مرحلۀ بعد، ............ است.

ب) در شعر سنّتی دورۀ انقلاب اسلامی تقلید از سبک عراقی و ............ و تمایل به آن‌ها زیاد است.

کدام‌یک از ویژگی‌های زیر، «وجه اشتراک» سطح زبانی شعر «دورۀ بازگشت و بیداری» و «دورۀ معاصر تا انقلاب اسلامی» است؟ (0/25)

الف) کم‌توجّهی کاربرد جمله‌ها و ترکیبات زبانی در شعر

ب) آشنایی‌زدایی زبانی و روی آوردن به ترکیبات بدیع

ج) سادگی و روانی زبان شعر

کدام‌یک از عبارت‌های زیر بیانگر ویژگی «سطح ادبی» سبک نثر دورۀ بیداری است؟ (0/25)

الف) یکی از ضعف‌های تکنیکی در اغلب داستان‌های دوران مشروطه، حضور راوی سوم شخص در بعضی صحنه‌های داستان است.

ب) بسیاری از نثر‌های دورۀ بیداری به‌ویژه نثر داستانی به موضوع تنفّر از خرافات می‌پردازد.

هر یک از جملات زیر، مربوط به کدام‌یک از ویژگی‌های (زبانی - ادبی - فکری) است؟ (0/5)

الف) در دهۀ هشتاد شاهد داستانک‌نویسی (مینیمال) و مدرن‌نویسی هستیم.

ب) موضوع شعر در ادبیات معاصر، محدود نیست و بسیار تنوّع دارد و شاعر برای انتخاب موضوع آزاد است.

کدام‌یک از ابیات زیر، دو برش‌آوایی دارد (با دو وزن خوانده می‌شود)؟ (0/25)

الف) مــــاه فــــرو مـــانـــد از جمــال محمّــد

ســــرو نباشـــد بـــــه اعتـــدال محمّــد

ب) بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست

بگشای لب کــه قند فراوانم آرزوست

برای هر یک از ابیات زیر، یکی از وزن‌های داخل کمانک را انتخاب کنید. (0/75)

(ناهمسان - همسان یک پایه‌ای - همسان دولختی)

الف) بـــــــی تـــــــو در کــلبـۀ گـــدایــــــی خــــویش

رنــــج‌هـــایــــــی کشیــــده‌ام کــــــه مپـــــرس

ب) گفتی به غمم بنشین یـا از سر جــان برخیز

فـــرمــان برمــت جــانــــا، بنشینم و بــرخیــزم

ج) نسیم صبح را گفتـم کــه بــا او جانبـی‌ داری

کز آن جانب که او باشد، صبا عنبرفشان آید

در بیت «در دام فتاده آهویی چند / محکم شده دست و پای در بند»: (1)

الف) چرا مصوّت بلند / و / در کلمۀ «آهو» کوتاه تلفظ شده است؟

ب) شاعر در واژۀ « آهو» از کدام اختیار شاعری داخل کمانک مقابل، استفاده کرده است؟ (وزنی - زبانی)

ج) چند هجای کشیده (بدون توجّه به اختیارات شاعری) در بیت وجود دارد؟

در کدام‌یک از واژگان بیت زیر، مصوّت بلند «ی»، همواره کوتاه است؟ (0/25)

«بــه دشت دل گیاهی جــز گـل رویت نمی‌روید

من این زیبا زمین را آزمودم میهن ای میهن!»

برای بیت :«دل گفت وصالش به دعا باز توان یافت / عمری است که عمرم همه در کار دعا رفت» کدام وزن ترجیح ندارد؟ (0/25)

الف) مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن

ب) مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ مستف

در کدام رکن از بیت «چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست / سخن‌شناس نه‌‌ای جان من خطا اینجاست» اختیار شاعری «ابدال» به‌کار رفته است؟ (0/5)

نام بحر کدام‌یک از ابیات زیر، «رمل مثمّن سالم» است؟ (0/25)

الف) هر که چیزی دوست دارد، جان و دل بر وی گمارد

هــر کـــه محرابش تـــو باشــی، ســـر ز خلوت برندارد

ب) شیــــرمــردی بـــایــد ایـــن ره را شگرف

زان که ره دور است و دریا ژرف ژرف

بیت :«یاد باد آنکه ز ما وقت سفر یاد نکرد / به و داعی دل غمدیدۀ ما شاد نکرد» (2/25)

الف) تقطیع هجایی کنید.

ب) نشانه‌های هجایی آن را بگذارید.

ج) وزن بیت را بنویسید.

نام «قالب» هر یک از اشعار زیر را بنویسید. (0/5)

الف) «می‌تراود مهتاب / می‌درخشد شب‌تاب / نیست یک دم شکند خواب به چشم کس و لیک / غم این خفتۀ چند / خواب در چشم ترم می‌شکند»

ب) هر لحظه به شکلی بت عیّار برآمد

دل بــــــــــــرد و نـــــــهـــــــــــان شـــــــــد

هر دم به لباسی دگر آن یار برآمد

گــــــــــه پـیـــــــــــر و جــــــــــوان شـــــــــد

 در هر یک از بیت‌های گروه «الف» کدام آرایۀ ادبی گروه «ب» به‌کار رفته است؟ (در ستون «ب» یک مورد اضافی است.) (1)

برای هر یک از ابیات زیر، آرایۀ مناسب را از داخل کمانک انتخاب کنید. (0/5)

الف) چـــون جـــواب احمق آمــــد خــامشی

این درازی در سخن چون می‌کشی (تلمیح - حسن تعلیل)

ب) من مسلمانم، قبله‌ام یک گل سرخ / جانمازم چشمه، مهرم نور / دشت سجادۀ من (متناقض‌نما - مراعات نظیر)

با توجه به بیت زیر: (0/75)

«نرگس همی رکوع کند در میان باغ

زیـرا کـه کـرد فاخته بــر سرو مؤذّنی

الف) شاعر چه دلیلی برای «رکوع گل نرگس» بیان کرده است؟

ب) این آرایه و هنر شاعرانه چه نام دارد؟

در بیت «افروختن و سوختن و جامه دریدن / پروانه ز من، شمع ز من، گل ز من آموخت» (0/5)

الف) «لَف اول» را بیابید.

ب) نوع این «لَف و نَشر» را بنویسید.

با ذکر دلیل ثابت کنید در بیت زیر آرایۀ «متناقض‌نما» به‌کار رفته است. (0/5)

مـی‌خـورم جـام غمی هـر دم بـه شـادیّ رخـت

خرّم آن کس کاو بدین غم شادمانی می‌کند

در بیت: «روی خوبت آیتی از لطف بر ما کشف کرد / زان زمان جز لطف و خوبی نیست در تفسیر ما» (0/5)

الف) کدام واژه، آرایۀ «ایهام تناسب» را به‌وجود آورده است؟

ب) این واژه با کدام کلمه در بیت، «تناسب» برقرار کرده است؟

با توجّه به ابیات: (0/75)

1- از صـــــدای سخــــن عشق نـــدیــــدم خـــوش‌تـــر

یـــــادگــــاری کـــــه در ایــــن گنبـــد دوّار بمـــانـــد

2- دل چــو غافل شد ز حــق، فرمان‌پذیر تــن بود

می‌برد هر جا که خواهد اسب، خواب‌آلوده را

الف) در کدام بیت آرایۀ «اسلوب معادله» وجود دارد؟

ب) چگونه به وجود این آرایه در بیت پی‌برده‌اید؟ (ذکر یک دلیل کافی است.)

در بیت «خانه زندان است و تنهایی ضَلال / هر که چون سعدی گلستانیش نیست»: (0/75)

الف) در کدام واژه، آرایۀ «ایهام» به‌کار رفته است؟

ب) معانی مختلف این واژه را بنویسید.

در سرودۀ «با من بیا به خیابان / تا بشنوی بوی زمستانی که در باغ رخنه کرده است»: (0/75)

الف) آرایۀ قسمت مشخّص شده چه نام دارد؟

ب) دلیل خود را برای وجود این آرایه بنویسید.

با توجه به شعر زیر از «قیصر امین‌پور» به پرسش‌ها پاسخ دهید. (1)

ســـراپــا اگــر زرد و پژمــرده‌ایـــم،

ولـــی دل بــه پاییز نسپرده‌ایـم

چـــو گلــدان خــالـــی لــب پنجـــره

پــر از خــاطرات تــرک خورده‌ایــم

اگر داغ دل بــود، مــا دیــده‌ایم

اگر خون دل بود، ما خورده‌ایم

اگر دل دلیــل اســت، آورده‌ایـم

اگر داغ شرط است، مـا برده‌ایم

الف) یک مورد از ویژگی‌های«فکری» این سروده را بیان کنید.

ب) مفهوم کنایی مصراع «اگر خون دل بود، ما خورده‌ایم» چیست؟

با توجه به متن زیر: (1)

«وقتی بچّه‌هایی که می‌افتادند، خوابیده به سمت خاکریز نشانه می‌رفتند و آخرین رمق‌هایشان را در آخرین فشنگ‌هایشان می‌ریختند و شلیک می‌کردند. جایز نبود که من همچنان بی‌حرکت بمانم و فقط دنبال شما بگردم. آن قسمت خاکریز را که بیشتر آتش به پا می‌کرد، نشانه رفتم و یک خشاب فشنگم را درست در همان نقطۀ آتش، خالی کردم و با خاموش شدن آن آتش که تیربار به نظر می‌آمد، نیرو گرفتم ...» « سید مهدی شجاعی»

الف) دو ویژگی«زبانی» برای این متن بنویسید.

ب) نویسنده، این متن را در چه قالبی نوشته است؟

شعر زیر سرودۀ «نيما يوشيج» است. یک ویژگی برای آن ذکر نمایید. (0/5)

«در شب تیره دیوانه‌ای کاو / دل به رنگی گریزان سپرده / در درۀ سرد و خلوت نشسته / همچو ساقۀ گیاهی فسرده / می‌کند داستانی غم‌آور ...»

در سرودۀ زیر کدام آرایه به‌کار نرفته است؟ (0/5)

«رود می‌نالد / جغد می‌خواند / غم بیاویخته با رنگ غروب / می‌تراود ز لبم قصۀ سرد / دلم افسرده در این تنگ غروب»

الف) استعارۀ مکنیه

ب) حس‌آمیزی

ج) متناقض‌نما

د) جناس

متن زیر از «علی‌اکبر دهخدا» است، دو ویژگی «زبانی» آن را بیان کنید. (0/5)

«ننه، هان! این زمین روی چیه؟ روی شاخ گاو، گاو روی چیه؟ روی ماهی، ماهی روی چیه؟ روی آب، آب روی چیه؟ وای وای! الهی روده‌ات ببره، چقدر حرف می‌زنی؟! حوصلم سر رفت! آفتابه لگن شش دست، شام و ناهار هیچی! گفت نخور، عسل و خربزه با هم نمی‌سازند.»

دو مورد از ویژگی‌های متن زیر از «جمال‌زاده» را بنویسید. (0/5)

«گفتم ای‌ بابا، خدا را خوش نمی‌آید. این بدبخت‌ها سال آزگار یک‌بار برایشان چنین پایی می‌افتد و شکم‌ها را مدتی است صابون زده‌اند که کباب غاز بخورند و ساعت‌شماری می‌کنند. چطور است از منزل یکی از دوستان و آشنایان یک‌دست دیگر ظرف و لوازم عاریه بگیریم؟»