حل تشریحی سوالات سؤالات امتحان نهایی درس علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم شهریور 1403 - امتحان نهایی شهریور 1403

کدام‌یک از موارد ستون «ب» به جمله‌های ستون «الف» مربوط است؟ (یک مورد اضافی است.) (0/5)

تمام شاعران به جز ............ از شاعران قصیده‌سرای دورۀ بازگشت محسوب می‌شوند. (0/25)

الف) نشاط اصفهانی

ب) صبای کاشانی

ج) قاآنی شیرازی

د) سروش اصفهانی

درست یا نادرست بودن موارد زیر را مشخص کنید. (0/5)

الف) در سال‌های اول مشروطه، بیشتر نویسندگان مطالب خود را در قالب داستان در روزنامه‌ها منتشر می‌کردند. (درست / نادرست)

ب) «شعر نو تغزّلی» از گسترده‌ترین جریان‌های دورۀ سوم شعر معاصر است. (درست / نادرست)

هر یک از پدیدآورندگان زیر به ترتیب، خالق کدام آثار هستند. (0/25)

«مدیر مدرسه - راه آب نامه - آخر شاهنامه - گوشوارۀ عرش»

الف) خسی در میقات - چشم‌هایش - زمستان - دستور زبان عشق

ب) ارزیابی شتاب‌زده - تلخ و شیرین - زمستان - صدای سبز

قالب کدام گزینه متفاوت است؟ (0/25)

الف) ضیافت

ب) جای پای خون

ج) بَدوک

د) کشتی پهلو گرفته

کدام‌یک از جمله‌های مشخص‌شده دربارۀ نمایشنامه‌نویسی، در دورۀ بیداری نادرست است؟ (0/25)

نمایشنامه‌نویسی در ایران نوع ادبی جدیدی به شمار می‌رود (1) و با این شکل غربی‌اش در ادب کهن، سابقه دارد. (2) در دورۀ ناصرالدین‌شاه رواج یافت. (3) اوّلین کسی که در ایران به نوشتن نمایشنامه فارسی پرداخت، میرزاآقا تبریزی بود. (4)

با توجه به واژه‌های داخل کمانک پاسخ درست را انتخاب نمایید. (0/5)

الف) بنیادی‌ترین تفکّر و خواست مشروطه خواهان (قانون - آزادی) بود.

ب) بسیاری از نثرهای دورۀ بیداری به‌ویژه نثر داستان به موضوع (حقوق مدنی زنان - تنفّر از خرافات) می‌پردازد.

درست یا نادرست بودن موارد زیر را مشخص کنید. (0/5)

الف) در شعر دورۀ معاصر صُوَر خیال، جدید و نو هستند و تکرار تصاویر شاعران دوره‌های قبل نیستند. (درست / نادرست)

ب) در دورۀ بیداری شاعرانی که مطابق زبان کوچه و بازار شعر می‌سرودند، به سنّت‌های ادبی بسیار پایبند بودند. (درست / نادرست)

هر یک از عبارات زیر بیانگر کدام‌یک از سطوح (زبانی، ادبی و فکری) دورۀ معاصر و ادبیات انقلاب اسلامی است؟ (0/5)

الف) مخاطب شعر، عامّۀ مردم هستند.

ب) توصیف پدیده‌ها و شخصیّت‌ها در نثر این دوره عینی، کوتاه، بیرونی و مشخص است.

جای خالی را با واژۀ مناسب کامل کنید. (0/25)

معشوق در ادبیات معاصر مانند دوره‌های آغازین شعر فارسی ............ است.

ویژگی‌های فکری سبک دورۀ بیداری در همۀ ابیات زیر مشهود است به‌جز ............ (0/25)

الف) یک مـــرغ گـــرفـــتـــــار در ایــن گــلــشــن ویـــران

تـنـهـا بـه قـفــس مـــانــد هــزاران همه رفـتـنـد

ب) جـامه‌ای کاو نشود غـرقـه به خــون بهـر وطـن

بـــدر آن جـامه که ننگ تن و کم از کفن است

ج) اینکه گـاهی می‌زدم بر آب و آتش خـویش را

روشنی در کار مردم بود مقصودم چو شمع

در بیت زیر واژه‌ای مشخص کنید که مصوت بلند /ی/ همواره کوتاه تلفّظ می‌شود. (0/25)

«بــیــا بــه خـــانـــۀ آلـالـه‌ها سری بزنیم

  ز داغ با دل خود حرف دیگری بزنیم»

در ابیات زیر انواع وزن «ناهمسان، همسان تک لختی و همسان دولختی» را مشخص کنید. (0/75)

الف) کشتی شکستگانیم، ای باد شُرطه برخیز

بـــــاشـــد کـه بـــاز بینـیم دیـــدار آشـــنـــا را

ب) در دام فُـــــــتـــــــاده آهــــــــویـــــی چـــــنـــــد

مـــحــکــم شــده دســـت و پــــای در بـــنــد

ج) خَــلَــد گـــر بـــه پــــا خــــاری آســــان بــــرآیــــد

چه ســــازم به خــــاری کـه در دل نشیند؟

پایه‌های آوایی کدام‌یک از ابیات زیر را می‌توان به دو صورت برش زد؟ (0/25)

الف) ســــرو را مــانـی ولیکن سرو را رفتار نه

ماه را مانی ولیکن ماه را گفتار نیست

ب) بنمای رخ که بـاغ و گلستانم آرزوسـت

بگشای لـب که قند فـراوانم آرزوسـت

در کدام بیت تمام اختیارات زبانی [حذف همزه و تغییر کمیّت مصوّت‌ها] وجود دارد؟ (0/25)

الف) پس ســـوی کــاری فـــرستـاد آن دگر

تا از ایـن دیــگـــر شــــود او بــــاخـــبــــر

ب) گفت ای پسر این نه جای بازی است

بشتــاب که جـــای چـــاره‌ســازی است

کدام‌یک از بیت‌های زیر با بیت «دلا بسوز که سوز تو کارها بکند / نیاز نیم شبی دفع صد بلا بکند» هم‌وزن است؟ (0/25)

الف) شفای این دل بیمار جز لقای تو نیست

طبیب جان خرابم کسی ورای تو نیست

ب) ملکا ذکر تو گویم که تو پاکیّ و خدایی

نروم جز به همان ره که تواَم راه نمایی

با توجه به بیت «دل نیست کبوتر که چو برخاست نشیند / از گوشۀ بامی که پریدیم، پریدیم» به سؤالات پاسخ دهید. (1/25)

الف) پایه‌های آوایی اوّل و چهارم مصراع اوّل را بنویسید. نشانه‌های هجایی آن‌ها را در جدول قرار دهید. [بیت را به‌صورت همسان برش بزنید]

ب) وزن بیت بالا به‌صورت ناهمسان چیست؟

1) مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن

2) مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن

با توجه به بیت «هر چه داری اگر به عشق دهی / کافرم گر جُوی زیان بینی) به سؤالات پاسخ دهید. (1/25)

الف) مصراع اوّل بیت را تقطیع هجایی کنید. مرز آوایی هر پایه را مشخص کنید.

ب) نوع اختیار وزنی را در رکن اوّل و سومِ «مصراع دوم» بنویسید.

واژه‌های «که» $(\bigcup )$ و «کشت» $(\bigcup -)$ در کجای مصراع با کلمۀ «کش» $(-)$ برابر است؟ این اختیار، زبانی است یا وزنی؟ (0/5)

در بیت زیر کدام رکن دارای اختیار وزنی «قلب» است؟ (0/25)

«کیست که پیغام من به شهر شروان برد

یک سـخـن از من بـدان مــرد سخندان برد»

الف) رکن اوّل مصراع اوّل

ب) رکن سوم مصراع اوّل

ج) رکن اوّل مصرع دوم

د) رکن سوم مصراع دوم

بیت «دریای هستی دم به دم / در چرخ و تاب و پیچ و خم» در چه بحری سروده شده است؟ نام کامل بحر را بنویسید. (0/5)

کدام‌یک از قالب‌های زیر الهام‌بخش نیما برای سرودن «شعر نو» بوده است؟ ویژگی مشترک این دو قالب را بنویسید. (0/5)

الف) ای مهربان‌تر از برگ در بوسه‌های باران

بـیــداری ســـتـــاره در چـشـم جــویــبــاران

ب) هر لحظه به شکلی بت عیّار برآمد / دل برد و نهان شد

در بیت «از اسب پیاده شو، بر نطع زمین رخ نه / زیر پی پیلش بین شهمات شده نعمان» واژه‌هایی که زیر آن‌ها خط کشیده شده است، کدام آرایۀ ادبی را ایجاد نموده است؟ (0/25)

موضوع «تلمیح» در کدام بیت‌های زیر مشترک است و به چه داستانی اشاره دارد؟ (0/75)

الف) در آینه دوباره نمایان شد / با ابر گیسوانش در باد / باز آن سرود سرخ اناالحق / ورد زبان اوست

ب) نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت

مــتـــحـــیّــــرم چـــه نــامــم شـه مـلـک لافـتـی را

ج) گــفــت آن یـــار کــــزو گــــشــــت ســـر دار بــلـنـد

جــــرمـــش آن بــــود کــه اسـرار هویـدا می‌کرد

استاد «شفیعی کدکنی» در سرودۀ «بیداری زمان را با من بخوان به فریاد / ور مرد خواب و خفتی / رو سر بنه به بالین تنها مرا رها کن» کدام مصراع را از مولانا آورده است؟ این کاربرد شاعرانه، کدام آرایۀ ادبی را خلق کرده است؟ (0/5)

با توجه به بیت «فرو رفت و بر رفت روز نبرد / به ماهی نم خون و بر ماه گرد» به سؤالات زیر پاسخ دهید. (0/75)

الف) «لفّ 1» و «نشر 2» را مشخص کنید.

ب) نوع لفّ و نشر را بنویسید.

با توجه به بیت‌های زیر به سؤالات پاسخ دهید. (0/75)

1) گــوش تــرحمّی کو کز ما نـظـر نپوشد

دست غریق یعنی فریاد بی‌صداییم

2) دل و کــشــورت جـمـع و مـعـمـور باد

ز مـــلـــکـــت پــــراکـــنـــدگـــی دور بــــاد!

الف) «متناقض نما» را در بیت اول مشخص کنید.

ب) در بیت دوم، ارتباط معنایی کدام واژه‌ها موجب آفرینش آرایۀ «تضاد» شده است؟

ج) متناقض نما، تضاد در یک امر است یا دو امر؟

آرایۀ درست را انتخاب کنید. (1)

الف) چندین که برشمردم از ماجرای عشقت

انــدوه دل نـــگــفـتـم الّا یک از هـــزاران (اغراق / ایهام تناسب)

ب) اگـــــــــر ســـــــنّـــــــت اوســـــت نــــــــــوآوری

نــگـــاهـــی هــم از نـــو به ســنّــت کنیم (تلمیح / ایهام)

ج) سعدی از سرزنش خلق، نترسد هیهات

غـــرقـــه در نیل چه اندیشه کند بـاران را (اسلوب معادله / حسن تعلیل)

د) خط شکسته را محکم‌تر و بامزه‌تر از دیگران می‌نوشت (حس‌آمیزی / تضاد)

کدام بیت «حسن تعلیل» دارد؟ دلیل خود را بنویسید. (0/75)

الف) با کمــال احتیاج از خــلـق استغنا خوش است

با دهان تشنه مردن بر لب دریا خوش است

ب) عـــجــب نیست بــر خــــاک اگـــر گــــل شــکـفـت

کـــه چــنــدیــن گـــل انـــدام در خـــاک خـــفـــت

آرایه‌های «ایهام تناسب - اسلوب معادله - متناقض نما - حس‌آمیزی» به ترتیب در کدام گزینه آمده است؟ (0/5)

الف) فــلــک در خـــاک می‌غلتید از شــرم ســرافرازی

اگـــر مــی‌دیــــد مــــعــــراج ز پــــا افــتــادن مـا را

ب) روی خــوبــت آیــتــی از لـطــف بر ما کشف کرد

زان زمان جز لطف خوبی نیست در تفسیر ما

ج) مـــا گـــرچـــه مــــرد تـــلـــخ شنیدن نـه‌ایم، لیک

تـــــلــخــی کـــه از تـــو آیـــد شـــنــیــدنــی اســت

د) گـــریـــۀ دائـــم ســـیـــاهـی را نبرد از بخت من

زاغ را بــســیـــاری بـــاران نـــســـازد پـــــر ســپید

1) الف - ب - د - ج

2) ج - الف - د - ب

3) ب - د - ج - الف

4) ب - د - الف - ج

با توجه به بیت «خانه زندان است و تنهایی ضلال / هر که چون سعدی گلستانیش نیست» به سؤالات پاسخ دهید. (0/75)

الف) کدام واژه موجب پیدایش آرایۀ «ایهام» شده است؟

ب) دو معنی متفاوت این واژه را بنویسید.

متن زیر را بخوانید و به سؤالات پاسخ دهید. (1)

«... همین گمان مرا به سوی آن دو تلّ خاک کشانید. پیدا بود که پیش از این، سنگر دیده‌بانی یا انفرادی دشمن بوده است. زمزمۀ لطیف شما گمان مرا تأیید کرد... می‌بایست هر چه زودتر مخفیگاهی پیدا کنم که از هر دیدرسی در امان بمانم

جز گودالی که از کنجکاوی گلولۀ توپ فراهم آمده بود کجا می‌توانست مخفیگاه من باشد؟»

الف) یک مورد از ویژگی‌های زبانی متن بالا را بنویسید.

ب) از متن بالا دو ویژگی ادبی مشخص کنید.

ج) یک مورد از ویژگی‌های فکری متن بالا را بنویسید.

متن زیر از کتاب «چرند و پرند» است. با توجه به متن به سؤالات پاسخ دهید. (1)

«باری، چه دردسر بدهم؟ آن‌قدر گفت و گفت و گفت تا ما را به این کار واداشت. حالا که می‌بیند آن روی کار بالاست، دست و پایش را گم کرده، و تمام آن حرف‌ها یادش رفته، تا یک فرّاش قرمز پوش می‌بیند، دلش می‌تپد. تا به یک ژاندارم چشمش می‌افتد، رنگش می‌پرد. هی می‌گوید: امان از همنشین بد».

الف) کاربرد واژۀ «ژاندارم» بیانگر کدام ویژگی زبانی متن بالا است؟

ب) در متن بالا دو «کنایه» پیدا کنید که مفهومی نزدیک به هم دارند.

ج) نویسندۀ متن بالا کیست؟

با توجه به شعر زیر به پرسش‌ها پاسخ دهید. (1)

دیروز اگر سوخت ای دوست، غم برگ و بار من و تو

امــــروز مــــی‌آیــــد از بـــــاغ، بــــوی بـــــهــــار مــــن و تــــو

آن جـــا در آن بـــــرزخ ســــرد، در کوچه‌های غم و درد

غــیــر از شـب آیا چه می‌دید چــشــمــان تـــار من و تو؟

دیــــروز در غـــربــت بـــاغ مــن بــودم و یک چـمن داغ

امــــروز خــــورشــیــد در دشت، آیینه دار من و تو ...

الف) یک مورد آشنازدایی (روی آوردن به ترکیب‌های بدیع و بی‌سابقه) را در ابیات بالا بنویسید.

ب) دو واژۀ نمادین در شعر بالا پیدا کنید.

ج) در بیت اوّل، تمام آرایه‌های زیر به‌جز ............ مشهود است.

1) استعاره

2) متناقض نما

3) مجاز

4) مراعات نظیر

با توجه به سرودۀ زیر که از «عارف قزوینی» است، به سؤالات پاسخ دهید. (1)

گــــریـــه را بــه مستی بهانه کردم

شــکــوه‌هــا ز دست زمــانه کردم

آسـتـیـن چـــو از چــشـــم بـرگرفتم

سیل خون به دامان روانه کردم

از چــه روی چـــون ارغـنون ننالم؟

از جــفــایت ای چـــرخ دون ننالـم

چون نگریم ز درد و چون ننالم

دزد را چو محرم به خانه کردم؟

الف) آرایۀ مشترک بیت اوّل و سوم را بنویسید.

ب) در بیت دوم آرایۀ تشبیه را مشخص نمایید.

ج) با توجّه به سرودۀ بالا، عرصۀ هنر عارف قزوینی ............ و ............ است.