حل تشریحی سوالات سؤالات امتحان نهایی درس علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم دی 1401 - امتحان نهایی دوازدهم دی 1401 (انسانی)

در جاهای خالی واژه‌های مناسب بنویسید. (0/75)

الف) در دوران مشروطه نشریه ادبی بهار با مدیریت ............ منتشر می‌شد.

ب) صبای کاشانی یکی از آثار خود را به نام ............ به تقلید از بوستان سعدی در قالب شعری سرود.

ج) تنها اثر قابل توجه در زمینه تحقیقات ادبی و تاریخی دوره بیداری کتاب ............ است.

عبارت زیر چه کسی را معرفی می‌کند؟ (0/25)

«از موفق‌ترین رهروان شعر نیمایی است که بیان روایی و داستانی، حماسی بودن زبان، و کهن‌گرایی از ویژگی‌های شعر اوست. «آخر شاهنامه» یکی از مجموعه شعرهای اوست».

در کدام دوره از ادوار چهارگانۀ شعر فارسی معاصر، شاعران بهتر و هنری‌تر از گذشته به جوهر شعر دست یافتند؟ و مضمون شعر آن‌ها بیشتر چه نوع نقدی را در بر می گرفت؟ (0/25)

الف) دوم - اجتماعی

ب) دوم - تاریخی

ج) چهارم - اجتماعی

د) چهارم - تاریخی

اولین رمان اجتماعی دوره معاصر را نام ببرید. (0/25)

در جدول زیر هر یک از آثار در ستون «الف» را به پدیدآورندگان آن‌ها در ستون «ب» وصل کنید. (یک مورد در ستون «ب» اضافی است.) (0/5)

«درستی» و «نادرستی» عبارت‌های زیر را مشخص کنید. (0/75)

الف) در سطح فکری دوره بیداری نگرش شاعران از جزئی‌نگری و عینیت‌گرایی به کلی‌نگری و ذهنیت‌گرایی تغییر کرد.

ب) در شعر سنتی دوره انقلاب اسلامی، تقلید از سبک عراقی و خراسانی زیاد است.

ج) مدح و هجو و ذم در شعر معاصر بسیار کم است.

هر یک از ویژگی‌های زیر به کدام سطح از قلمروهای سه‌گانه (زبانی، ادبی، فکری) نثر معاصر اشاره دارد؟ (0/75)

الف) راه یافتن شماری از واژه‌های اروپایی به زبان فارسی

ب) حضور محسوس و آشکار اساطیر یونانی، رومی و عبری در داستان‌نویسی معاصر

ج) تنوع و گوناگونی در قالب‌ها و ساختار داستان‌ها

مفهوم «آزادی» در شعر دورۀ بیداری مترادف با چه مفهومی است؟ (0/25)

واژه‌های کدام گزینه مناسب‌ترین پاسخ برای تکمیل جاهای خالی عبارت زیر است؟ (0/25)

در حماسه بُعد ............ و در عرفان بُعد ............ غلبه دارد.

۱- آسمانی - زمینی

۲- اخلاقی - تعلیمی

۳- زمینی - آسمانی

۴- تعلیمی - اخلاقی

دومین پایۀ آوایی کدام مصراع «فعلاتن» است؟ (0/5)

الف) فلک با تنگ چشمان گوشۀ چشم دگر دارد

ب) سبــک ســری کــه زنــد پیــش بـحـر لاف وجــود

در بیت زیر اختیارات زبانی را با ذکر شماره هجا نشان دهید. (0/5)

«سوی چاره گشتم ز بیچارگی

  نـدادم بـدو ســر بـه یکبارگی»

الف) کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند

ب) بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه

با توجه به بیت "چیست این سقف بلند سادۀ بسیار نقش / هیچ دانا زین معمّا در جهان آگاه نیست" (0/75)

الف) وزن بیت را بنویسید.

ب) یک اختیار شاعری زبانی در مصراع اول مشخص کنید.

وزن بیت زیر در کدام گزینه درست آمده است؟ (0/25)

«به حُسن خلق و وفا کس به یار ما نرسد

  تـو را در ایــن سـخـن انکـار کار مـا نـرسـد»

الف) فاعلاتن مفاعلن فعلن

ب) فعولن فعولن فعولن فعولن

ج) مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل

د) مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن

کدامیک از ابیات زیر، دو «برش آوایی» دارند؟ (0/25)

الف) دلــم گــرفته از ایـن روزهــا دلم تنگ است

      میــان مـــا و رسیــدن هــزار فــرسنگ اســت

ب) تــــا رفــت مــرا از نــظـر آن چشــم جهــان بیــن

    کس واقف ما نیست که از دیده چه ها رفت

در بیت زیر یک «اختیار وزنی» بیابید و نوع آن را بنویسید. (0/5)

دلـم شکسته‌تـر از شیشه‌هـای شهر شماست

شکسته باد کسی کاین چنینمان می‌خواست

با توجّه به ابیات زیر بحر مناسب هر بیت را از داخل کمانک انتخاب کنید. (یک مورد اضافه است.) (0/5)

(رجز مربع سالم - هزج مسدس محذوف - رمل مثمّن سالم)

الف) هر که چیزی دوست دارد، جان و دل بر وی گمارد

      هـر کـه مـحـرابـش تــو بـاشی، سـر ز خلـوت بــرنیــارد

ب) نخستین بار گفتش کز کجایی

    بـگـفـت از دار مـلــک آشــنــایــی

با توجه به بیت زیر به پرسش‌ها پاسخ دهید. (2/5)

«من ندانم به نگاه تو چه رازی است نهان

  که من آن راز توان دیدن و گفتن نتوان»

الف) بیت را تقطیع هجایی کنید.

ب) نشانه‌های هجایی آن را بگذارید.

ج) وزن بیت را بنویسید.

د) یک اختیار «وزنی» مشخص کنید.

شعر زیر در قالب نو نیمایی سروده شده است؛ وزن شعر از تکرار کدام رکن حاصل می‌شود؟ (0/25)

تو دانی کاین سفر هرگز به سوی آسمان‌ها نیست / سوی بهرام، این جاوید خون آشام / سوی این‌ها و آن‌ها نیست

با توجه به آرایه‌های (اغراق - حس‌آمیزی - ایهام تناسب - تناقض) برای هر بیت یک آرایه مناسب بنویسید. (یک مورد در کمانک اضافی است.) (0/75)

الف) غـم اگـر بـه کوه گویم بگریزد و بـریـزد

      که دگر بدین گرانی نتوان کشید باری

ب) چــون زخـــم دل اهــل نـظــر تــازه نـمـانــد

     تـا پستۀ خندان تو حرفش نمکین است

ج) هـــمـچـو نـی زهــری و تــریــاقـی کــه دیـد

    هــمــچو نـی دمسـاز و مشتـاقی کــه دیـد

بخش‌های مشخص شده در ابیات زیر، کدام «آرایه معنوی» را پدید آورده است؟ (0/5)

الف) عـرضـه کـردم دو جـهـان بـر دل کـار افتاده

      به جز از عشق تو باقی همه فانـی دانست

ب) فـلـک در خـاک مـی‌غلـطیـد از شـرم سرافرازی

     اگـــر مـــی‌دیـــد مــعــراج ز پـــا افــتـــادن مـــا را

«تلمیح» به کار رفته در بیت زیر را بنویسید. (0/5)

آن کسی را که در این مُلک سلیمان کردیم

مـلت امــروز یقیـن کــرد کـه او اهـرمـن است

با توجه به بیت‌های زیر آرایۀ مناسب هر بیت را از داخل کمانک انتخاب کنید و بنویسید. (1)

الف) چــنـــان ســـایـــه گــســـتــرد بــــر عــالــمـی

      کـــــه زالـــــی نـــیـنـــدیـــشـــد از رســتــمــی (ایهام - ایهام تناسب)

ب) ز ســخـت‌گـیــری دوران چــه بـاک عــارف را

      ز قحـط ســال، هـمـا بـی‌نــوا نـخـواهد شد (اسلوب معادله - اغراق)

ج) بــــوی دهـــن تــــو از چـــمــن مـــی‌شـنــوم

    رنــــگ تــــو ز لــالـه و ســـمــن مـــی‌شـنــوم (تضمین - حس‌آمیزی)

د) مـرا نصیب غـم آمـد به شادی همه عالم

   چـــرا کـــه هـمــه عـالـم مـحبـت تــو گـزیدم (تضاد - تناقض)

در کدام‌یک از ابیات زیر آرایه «حسن تعلیل» به کار رفته است؟ دلیل هنری شاعر را در آفرینش این آرایه معنوی ذکر کنید. (0/75)

الف) از سیم به سر یکی کُله خُود

       ز آهـن بـه میان یکـی کمربند

ب) تـــا چــشـم بـشــر نبــینـدت روی

     بــنهـفـتــه بــه ابــر چـهـر دلـبــنـد

در کدام بیت «اسلوب معادله» به‌کار نرفته است؟ (0/25)

الف) صـــورت نبـــست در دل مـــا کـیــنــه کــســـی

      آییـنه هــــر چــــه دیـــد فـــرامـــوش مــی‌کـنـد

ب) پشــت گـــوژ آمــــد فـلـک در آفــرینش تـــا کنـد

     هـــر زمــان پیشت زمیـن بــوس از بـرای افتخار

ج) مـــحــرم ایـــــن هــــوش جــــز بـیـهـــوش نـیــست

     مــــــر زبـــــان را مـــشـتـــری جــــز گـــــوش نـیــست

د) مـــلـامــت از دل سـعـدی فـــرونــشـویـــد عــشــق

    سیاهی از حبشی چون رود که خودرنگ است

در شعر زیر «واژه‌ای» دیده می‌شود که معنای نزدیک آن در بیت آمده است و معنای دور آن با یکی از واژه‌های بیت تناسب دارد، آن واژه کدام است؟ (0/25)

گـوینـد روی سرخ تو سعدی که زرد کرد

اکسیر عشق بـر مسـم افتـاد و زر شدم

الف) اکسیر

ب) روی

ج) مس

د) زر

با توجه به ابیات زیر به پرسش‌ها پاسخ دهید. (0/75)

۱) گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد

   گــفـتـا اگــر بــدانـی هـم اوت رهـبر آیـد

۲) یــکـــــی را حـــکـایـــت کـنـنـد از مُـــلــوک

    کـــه بـیـمــاری رشـتــه کـردش چو دوک

الف) در کدام بیت آرایۀ ایهام وجود دارد؟

ب) با ذکر واژه ایهام‌دار، معانی مختلف آن را بنویسید.

با توجه به ابیات زیر در کدام گزینه، آرایه‌ها به درستی به کار رفته است؟ (0/25)

چــــه زنــــم چـونــای هـــر دم ز نـوای شـوق او دم

کــــه لــســان غــیـب خـــوش‌تــر بـنـوازد ایــن نــوا را

«همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی

بـــــــه پــــیــــام آشـــنـــــایـــــــی بــنــــوازد آشــــنــــا را»

الف) مراعات‌ نظیر - تلمیح

ب) تلمیح - تشبیه

ج) تضمین - مراعات‌ نظیر

د) تلمیح - تضمین

در بیت زیر کدام آرایه وجود ندارد؟ (0/25)

اشک سحر زداید از لوح دل سیاهی

خـرم کند چـمـن را بــاران صبحـگاهـی

الف) اسلوب معادله

ب) تشخیص

ج) حسن تعلیل

د) مراعات‌ نظیر

با توجه به بیت "گر ندیدی قبض و بسط عشق را بر یک بساط / گریه مینا نگر خندیدن ساغر ببین" (0/75)

الف) لف دوم و نشر اول را مشخص کنید.

ب) نوع لف و نشر را بنویسید.

شعر زیر سرودۀ «فرخی یزدی» است، با بررسی ابیات به سؤالات خواسته شده پاسخ دهید. (1)

«آن زمـــان کــه بنهــادم سـر بــه پــای آزادی

دســت خــود ز جــان شستـم از بـرای آزادی

تـــا مـگـــر بــه دست آرم دامــن وصــالش را

مــــی‌دوم بــــه پــــای ســـر در قــفــای آزادی

در محیط طوفان زا ماهرانه در جنگ است

نـــــاخـــــدای اســـتـــبــداد بـــــا خـــــدای آزادی

دامــن مــحبّــت را گـــر کــنــی ز خـون رنگین

مــی‌تــوان تـــو را گــفــتن، پـیـشـــوای آزادی»

الف) سراینده از شاعران شاخص کدام دوره می‌باشد؟ و از کدام شاعران گذشته تأثیر پذیرفته است؟ (ذکر یک شاعر کافی است.)

ب) ویژگی بارز فکری شاعر را در این سروده بنویسید.

نمونه زیر از کتاب «ارزیابی شتابزده» اثر جلال آل احمد است. با بررسی آن، به پرسش‌ها پاسخ دهید. (1)

«شبی که آن اتّفاق افتاد، ما به صدای در از خواب پریدیم؛ اوّل گمان کردم میراب است. خواب که از چشمم پرید و از گوشم تازه فهمیدم که در زدن میراب نیست و "شَستم خبردار شد." گفتم: «سیمین! به نظرم حال پیرمرد خوش نیست» کُلفتشان بود، وحشت‌زده می‌نمود. آن سر بزرگ داغ داغ بود؛ اما چشم‌ها را بسته بودند؛ کوره‌ای تازه خاموش شده. عالیه خانم بی‌تابی می‌کرد و هی می‌پرسید: "فلانی یعنی نیمام از دست رفت؟!"

گفتم: «برو سماور را آتش کن؛ حالا قوم و خویش‌ها می‌آیند». سماور نفتی که روشن شد، گفتم رفت قرآن آورد. لای قرآن را باز کردم؛ آمد: «والصافّات صفّا»

الف) «ارزیابی شتابزده» مجموعه ............ جلال آل احمد است.

ب) با بررسی نوشته فوق، یکی از ویژگی‌های برجسته زبانی نثر جلال آل احمد را بنویسید.

ج) یک "کنایه" در متن بیابید که ضرب‌المثل شده است.

د) آرایۀ "تضمین" را در متن فوق پیدا کنید و بنویسید.

با توجه به شعر زیر به پرسش‌ها پاسخ دهید. (1)

می‌تراود مهتاب / می‌درخشد شب‌تاب / نیست یک دم شکند خواب به چشم کس و لیک / غم این خفتۀ چند / خواب در چشم ترم می‌شکند.

الف) شعر در چه قالبی سروده شده است؟ یکی از ویژگی‌های آن را بنویسید.

ب) شعر از تکرار کدام رکن (وزن) حاصل شده است؟

ج) مضمون و پیام شعر را بنویسید.

یکی از ویژگی‌های ادبی شعر انقلاب اسلامی راه‌یابی نماد در سروده‌های شاعران این دوره است. (0/5)

دو نمونه از "نمادپردازی" سلمان هراتی را در شعر زیر بنویسید.

"دیــروز در غــربــت بــاغ مــن بــودم و یــک چــمــن داغ

  امــــروز خــــورشیــد در دشـــت، آیــیــنه‌دار مـــن و تـــو

  این فصل، فصل من و توست، فصل شکوفایی ما

  بــرخــیــز بـــا گُـــل بــخـوانــیــم ایــنـک بــهــار مــن و تــو"

با توجه به متن زیر از «چرند و پرند دهخدا» به سؤالات پاسخ دهید. (0/5)

گفتم: «بابا والله من مرده شماها زنده، شما از وکیل خیر نخواهید دید، مگر همان مشروطۀ خالی چطور است؟

گفتند: "برو پی کارت سواد نداری حرف نزن" باری حالا بعد از دو سال سرِ حرف من افتاده‌اند، حالا تازه می‌فهمند که شأن مقنن (= قانون‌گذار) بالاتر از آن است که به قانون عمل کند. این‌ها را مردم تازه می‌فهمند. من از قدیم می‌فهمیدم، چون گریه‌های مادرم را دیده بودم، برای این که چشم‌های مثل ازرق شامیِ بابام هنوز یادم بود».

الف) با توجه به نثر فوق، بنیادی‌ترین تفکر و خواست مشروطه‌خواهان چه بوده است؟

ب) بارزترین ویژگی زبانی نثر دوره بیداری را با توجه به متن بنویسید.