حل تشریحی سوالات سؤالات امتحان نهایی درس علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم خرداد - امتحان نهایی خرداد 1402

کدام عبارت معرّف «فرّخی یزدی» است؟ (0/25)

الف) وی توانست با اشعار ساده و عامیانه‌اش که طنزآمیز هم بود، در میان مردم جایگاه مناسبی پیدا کند.

ب) تحت تأثیر شاعران گذشته به‌ویژه مسعود سعد و سعدی بود و آشنایی با سعدی طبع وی را شکوفا ساخت.

شاعران زیر، سردبیری کدام‌یک از «روزنامه‌های دورۀ «بیداری» را برعهده داشتند؟ (0/5)

الف) ادیب‌الممالک فراهانی:

ب) میرزادۀ عشقی:

کدام‌یک از گزینه‌های زیر دربارهٔ «نیمایوشیج» و تحوّل‌آفرینی او در شعر معاصر، درست است؟ (0/25)

الف) تصرّف نیما در ماهیّت شعر نو و ارائهٔ ماهیّتی تازه از آن، به تغییر در قالب و ویژگی‌های سخن شاعران قدیم انجامید.

ب) نیما در ۱۳۱۶ منظومهٔ «افسانه» را به‌عنوان بیانیهٔ شعر نو منتشر کرد که نزدیکی به ادبیّات نمایشی، از ویژگی‌های آن است.

ج) نیما در مسیر بنیان‌گذاری شعر نو تلاش کرد تا واژگان نو به کار بَرَد و از به‌کارگیری واژگان روزمرّه و عامیانه پرهیز کند.

د) جریان نوگرایی نیما با سرایش «ققنوس» تثبیت شد. او در این منظومه، تغییراتی در اصول و ضوابط شعر سنّتی ایجاد کرد.

سرودۀ زیر از کدام اثر «مهدی اخوان ثالث» برگزیده شده است؟ (0/25)

«سلامت را نمی‌خواهند پاسخ گفت / سرها در گریبان است / کسی سربرنیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را / نگه جز پیش پا را دید نتواند / که ره تاریک و لغزان است.»

درستی یا نادرستی گزاره‌های زیر را تعیین کنید. (0/5)

الف) کتاب «دو کبوتر، دو پنجره، یک پرواز» از آثار داستانی «سید مهدی شجاعی» در زمینهٔ ادبیّات عاشورایی است.

ب) دورۀ اوّل ادبیات معاصر ( از ۱۳۰۴ تا شهریور ۱۳۲۰) را دورهٔ درخشش نیما و جدال بر سر شعر کهنه و نو می‌دانند.

داستان‌نویسی نوین با افرادی مانند ............ نویسندۀ «سگ ولگرد»، گسترش یافت. (0/25)

کدام بیت مصداق توضیح زیر است؟ (0/25)

«گروهی از شاعران دورهٔ بیداری با آگاهی از سنّت‌های ادبی، به زبان پرصلابت گذشته وفادار ماندند.»

الف) بـرکش ز سـر ایـن سپـیـدمعجـر             

بنشـیــن بــه یـکــی کـبـوداورنـد

ب) چون نگریم ز درد و چون ننالم           

دزد را چو محرم به خانه کردم؟

مفهوم کدام بیت با مفهوم «آزادی» در دورهٔ بیداری، متفاوت است؟ (0/25)

الف) در محیط طوفان‌زا ماهرانه در جنگ است             

نـــاخــــدای اســتـــبــــداد بــــا خــــدای آزادی

ب) اســــــیـــــــری هــــــیــــــچ آزادی نــــجــــــــویـــــد             

چــــو دل در بــــنـــــد گـــیـــســـوی تــــو دارد 

با توجّه به نوشتۀ زیر، دو مورد از ویژگی‌های «زبانی» نثر دورۀ معاصر تا انقلاب را بنویسید. (0/5)

«به قدری عصبانی شده بودم که چشمم جایی را نمی‌دید. از این بهانه‌تراشی‌هایش داشتم شاخ درمی‌آوردم. بی‌اختیار در خانه را باز کرده و این جوان نمک‌نشناس را مانند موشی که از خمرهٔ روغن بیرون کشیده باشند، بیرون انداختم.» (جمال‌زاده)

درستی یا نادرستی عبارت‌های زیر را تعیین کنید. (0/5)

الف) یکی از ویژگی‌های فکری ادبیّات معاصر تا انقلاب اسلامی، فراوانی مدح، ذم و هجو در شعر است.

ب) عدم تسلّط کافی شاعران دورۀ بیداری بر ادبیّات کهن، موجب کم‌توجّهی در کاربرد جمله‌ها و ترکیب‌های زبانی بود.

در بررسی سبک‌شناسی شعر زیر، هر گزاره، مربوط به کدام‌یک از سطوح «زبانی، ادبی یا فکری» ادبیّات انقلاب اسلامی است؟ (0/5)

«ســراپـا اگــر زرد و پــژمـرده‌ایـم

ولـی دل بـه پـایــیــز نسپرده‌ایم

چـو گــلـــدان خــالــی لــب پـنـجــره

پـــــر از خاطـرات تـرک خـورده‌ایـم» (قیصر امین‌پور)

الف) «خاطرات ترک‌خورده»، یک ترکیب بدیع و بی‌سابقه است.

ب) شاعر در این سروده از واژه‌های نمادین مانند «پاییز» بهره برده است.

از بیت‌های زیر برای انواع وزن «همسان تک لختی، ناهمسان و همسان دولختی» یک نمونه انتخاب کنید. (0/75)

الف) گـر این چنین به خاک وطن شب سـحـر کـنـم             

خــاک وطـن چـو رفـت، چـه خـاکی به سر کنم؟

ب) هـوای خـود چــو نهـادم رضـای او چـو گـزیـدم             

جهان و هر چه در او جز به کام خویش ندیدم

ج) فــصــل گــل مــی‌گــذرد هـم‌نـفسـان بـهــر خــدا              

بــنــشـیــنــیــد بــه بــــاغـــی و مــــرا یــــاد کــنـــیـــد

وزن کدام مصراع در مقابل آن درست نوشته شده است؟ (0/25)

الف) دریاب که مبتلای عشقم (مفعولُ مفاعلن فعولن)

ب) لختی بخند خندۀ گل زیباست (مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن)

تقطیع هجایی نمونه‌های زیر، با کدام اختیار شاعری مطابقت دارد؟ (0/5)

الف) گیسوی او ( - U U - )

ب) سرافرازی (U- - - )

با توجّه به بیت زیر به پرسش‌ها پاسخ دهید. (1/5)

«گر برگ گل سرخ کنی پیرهنش را

از نـــازکـــی آزار رســــانــد بــدنــش را»

الف) مصراع اوّل بیت را تقطیع هجایی کنید.

ب) ارکان معادل بیت را به‌گونه‌ای بنویسید که «همسان» باشد.

ج) در هر یک از مصراع‌ها، یک اختیار شاعری زبانی مشخّص کنید.

مصوّت بلند «ی» در کدام مصراع به کوتاه تبدیل نمی‌شود؟ (0/25)

الف) یارب قبول کن به بزرگی و فضل خویش

ب) ای گــــنـــــبـــــد گـــــیـــــتـــــی ای دمــــــاونــــــد

ج) پیش از تو آب معـنـی دریـا شـدن نـداشت

د) آن نـــور روی مــوسـی عــمــرانــم آرزوســت

با توجّه به بیت زیر، به پرسش‌ها پاسخ دهید. (1/25)

«مرا بسود و فروریخت هرچه دندان

نــبـود دنـدان لابـل چـراغ تـابـان بود»

الف) وزن بیت را بنویسید.

ب) در رکن دوم مصراع دوم، کدام اختیار وزنی به کار رفته است؟

با مقایسۀ دو شعر زیر به پرسش‌ها پاسخ دهید. (1)

۱) میان مشرق و مغرب ندای محتضریست / که گاه می‌گوید / من از ستارۀ دنباله‌دار می‌ترسم.

۲) چون درختی در صمیم سرد و بی ابر زمستانی / هر چه برگم بود و بارم بود / ... ریخته است.

الف) وزن کدام شعر، «ناهمسان» است؟

ب) مصراع اوّل شعر دوم چند رکن دارد؟

ج) وزن واژهٔ معادل پایه‌های آوایی مصراع «که گاه می‌گوید» را بنویسید.

نام وزن متناسب با هر بیت را از ستون مقابل بیابید و بنویسید. (نام یک وزن اضافی است) (0/5)

همۀ آرایه‌های ادبی کدام گزینه در بیت زیر دیده می‌شود؟ (0/25)

«نرگس همی رکوع کند در میان باغ

زیـرا کـه کـرد فاختـه بر سرو مؤذنی»

الف) حسن، تعلیل، تناسب، تلمیح، استعاره

ب) تشخیص، اسلوب معادله، تلمیح، کنایه

با توجّه به سرودۀ زیر، به پرسش‌ها پاسخ دهید. (0/5)

«چــه زنــم چــونـای هـردم ز نـوای شـوق او دم

کـــه لســان غـیــب خــوشــتـــر بـنـوازد ایــن نـوا را

همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی 

بــــه پـــــیــــــــام آشـــنــــایــی بــــنــــوازد آشـــنـــــا را»

الف) چگونه درمی‌یابیم بخشی از این سروده از «حافظ» است؟

ب) این کاربرد باعث پیدایی کدام آرایه شده است؟

آرایۀ مناسب هر بیت را از کمانک مقابل آن انتخاب کنید. (0/75)

الف) شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل

کـــجـــا دانـــنـــد حــال مــا سـبـکبـــاران ســـاحـــل‌هـــا؟ (تلمیح / مراعات نظیر)

ب) بــه یــک کــرشــمــه کــه در کــار آســمــان کردی

هـــنـــوز مـــی‌پــــرد از شـــوق چــشـــم کـــوکـــب‌هــا (حسن تعلیل / لف و نشر)

ج) دســـــــــــــت در دامـــــــــــــــــن مــــــــــــولــــــا زد در

کــــــه عــــــلــــــــی بــــــگــــــــذر و از مــــــــا مـــــــگـــــــذر (ایهام / اغراق)

در کدام بخش‌های سرودۀ زیر آرایۀ «پارادوکس» دیده می‌شود؟ (0/5)

«ما / در عصر احتمال به‌سرمی‌بریم / در عصر شک و شاید / در عصر پیش‌بینی وضع هوا / از هر طرف که باد بیاید / در قاطعیت تردید / عصر جدید / عصری که هیچ اصلی / جز اصل احتمال، یقینی نیست.»

با توجّه به آرایۀ «ایهام»، مصراع دوم بیت زیر را به دو شکل معنی کنید. (0/5)

«چون جام شفق موج زند خون به دل من

با این همه دور از تو مرا چهرۀ زردی است»

در بیت «گــر هــزار اسـت بـلـبــل ایــــن بــاغ / همه را نغمه و ترانه یکی است»: (0/5)

الف) واژهٔ «هزار» علاوه بر عدد، چه معنایی را در ذهن خواننده تداعی می‌کند؟

ب) توهّم در معنیِ دیگر این واژه، کدام آرایه ادبی را پدید آورده است؟

با توجه به بیت زیر، به پرسش‌ها پاسخ دهید. (1/25)

«از عفـو و خشـم تو دو نمونه است روز و شب

وز مهر و کین تو دو نمونه است شهد و سم»

الف) لف‌های مصراع دوم را بنویسید.

ب) نوع لف و نشر در مصراع اوّل، مرتّب است یا مشوّش؟

ج) اوّلین و سومین جفت‌واژه‌های متضاد را بیابید و بنویسید.

«تلمیح» بیت زیر را در یک سطر توضیح دهید. (0/5)

«چون خضر دید آن لب جان‌بخش دل‌فریب

گفتا که آب چشمـۀ حـیـوان دهـان توسـت»

با ذکر دو دلیل وجود آرایۀ «اسلوب معادله» را در بیت زیر توضیح دهید. (0/5)

«چشم عاشق نتوان دوخت که معشوق نبیند

پــای بــلــبـل نــتــوان بسـت کـه بـر گـل نسـرایـد»

در بیت زیر، دلیل وجود آرایهٔ «اغراق» را توضیح دهید. (0/5)

«دلم گرفته از این روزها دلم تنگ است

میـان مـا و رسیـدن هــزار فـرسنـگ است»

شاعر در کدام بیت، برای آفرینش "حس‌آمیزی" از آمیختگی حواسّ ظاهری با امور ذهنی و انتزاعی بهره برده است؟ (0/25)

الف) از این شعرتر شیرین ز شاهنشه عجب دارم

کـه سـرتـاپـای حـافـظ را چـرا در زر نـمـی‌گـیـرد؟

ب) نیست پــروا تلخکامـان را ز تلـخـی‌هــای عشــق

آب دریـــا در مــذاق مـاهـی دریـا خــوش است

همۀ بیت‌های زیر به‌جز گزینۀ ............ دربردارندۀ مفاهیم شعر دورهٔ بیداری است. (0/25)

الف) جـــنــــگ نـــنـــگ اســت در شـــریــعــت مــن

جـز پــی پـــــاس دیــــــــن و حـــــفـــــظ وطـــــن

ب) غـلـغـلـی انداختــی در شهـر تهــران ای قـلـم    

خوش حمایت می‌کنی از شرع قرآن ای قلم

ج) داد مــــعـــشــــوقــــه بــــه عـــاشـــق پــیـــغــام

کــــــه کــــنـــــد مـــــادر تــــو بــــا مــــن جــــنـــــگ

د) آن زمــان کـــه بـــنــهادم ســر بــه پـای آزادی

دســت خـــود ز جــان شسـتـم از بـرای آزادی

با توجّه به سرودۀ زیر، به پرسش‌ها پاسخ دهید. (0/75)

«در آینه دوباره نمایان شد / با ابر گیسوانش در باد / باز آن سرود سرخ انالحق / ورد زبان اوست»

الف) قالب شعر را بنویسید.

ب) یک تشبیه فشردۀ اضافی (اضافۀ تشبیهی) بیابید.

ج) واژهٔ «انالحق» نشانگر کدام آرایۀ بدیع معنوی است؟

در نوشتۀ «فردای آن روز به خاطرم آمد که دیروز یک دست از بهترین لباس‌های نودوز خود را با کلّیۀ متفرّعات به انضمام مایحتوی، به دست چلاق شدۀ خودم از خانه بیرون انداخته‌ام، ولی چون تیری که از شست رفته بازنمی‌گردد، یک‌بار دیگر به کلام بلندپایۀ از ماست که بر ماست، ایمان آوردم و پشت دستم را داغ کردم که تا من باشم دیگر پیرامون ترفیع رتبه نگردم»: (0/75)

الف) مفهوم کنایی «پشت دست داغ کردن» چیست؟

ب) بیت «سخنِ گفته دگر بازنیاید به دهن / اوّل اندیشه کند مرد که عاقل باشد» با کدام ضرب‌المثل این نوشته، مفهوم مشترکی دارد؟

با توجّه به سرودۀ زیر، به پرسش‌ها پاسخ دهید؟ (0/75)

«هر که گدای در مشکوی توست / پادشاست

شه که به همسایگی کوی توست / چون گداست»

الف) قالب شعر را بنویسید.

ب) چرا این نوع شعر را الهام بخش «نیمایوشیج» در آفرینش شعر نو دانسته‌اند؟

در بیت «گویند: روی سرخ تو سعدی، که زرد کرد؟ / اکسیر عشق بر مسم  افتاد و زر شدم»: (0/75)

الف) کدام واژه آرایۀ «ایهام تناسب» را پدید آورده است؟

ب) اگر هجاهای بیت را به شکل «سه تا، چهارتا، چهارتا، سه تا» جدا کنیم، وزن پایه‌های آوایی دوم و چهارم را بنویسید.

با توجّه به سرودۀ زیر، به پرسش‌ها پاسخ دهید. (0/75)

«در فکر آن گودالم / که خون تو را مکیده است / هیچ گودالی چنین رفیع ندیده بودم / در حضیض هم می‌توان عزیز بود» (موسوی گرمارودی)

الف) آرایۀ پارادوکس را نشان دهید.

ب این سروده به کدام واقعه در تاریخ اسلام اشاره دارد؟

ج) شاعرِ این سروده، در کدام‌یک از سه شاخۀ ادبیات معاصر در عصر انقلاب اسلامی قرار می‌گیرد؟